اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

در چند سال اخیر جو حاکم بر رسانه ها و محافل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور، بیش از پیش امنیتی شده است. در سخنان اخیر مقام معظم رهبری در نوزدهمین روز ماه مبارک رمضان هم شاهد نگرانی ها و تذکرهای ایشان نسبت به مخاطرات امنیتی بودیم.  چندی است که بحث میدان و دیپلماسی هم بر سر زبان ها افتاده است. اگر از فضای سیاست زده این روزها فاصله بگیریم و به فکر هزینه های درازمدت تأمین امنیت برای مردم و نظام باشیم، باید ببینیم چه راهی برای تأمین امنیت پایدار می‌تواند کم هزینه‌تر باشد.

شطرنج دیپلماسی میدانبه نظر می رسد موافقان و مخالفان میدان و دیپلماسی در نهایت در این مفهوم به توافق رسیده اند که میدان و دیپلماسی نباید فدای یکدیگر شوند و باید در کنار هم، مانند دو بال یک پرنده عمل کنند. معنی این هماهنگی هم لزوما عدم اختلاف نظر در رویکرد و سیاست نیست. در بهترین حالت، اختلاف نظرها باید با تعامل و تبادل اندیشه به وحدت نظر و سپس وحدت عمل برسد. از سوی دیگر باید دید در جهان امروز آیا این قدرت نرم یا قدرت سخت یا قدرت هوشمندانه است که با حداقل هزینه، ما را به امنیت مطلوب می رساند؟ شکی نیست که نقطه نظرات در این خصوص چه از بعد علمی و چه از لحاظ عملی متفاوت خواهند بود و وقتی صحبت از بقای یک نظام سیاسی مطرح می شود طبیعی است که هزینه های استراتژیک و میدانی آن توجیه می شود اما سعی بر اینست که نظام، با هزینه کمتری به امنیت مطلوب خود برسد؟

این روزها بسیاری از کارشناسان علوم سیاسی در کشور به تئوری های جوزف نای و سوزان ناسل در تعریف و تحلیل قدرت سخت، قدرت نرم و قدرت هوشمندانه رجوع می‌کنند. مرکز پژوهش های مجلس هم درگزارشی به بررسی و تحلیل مفهوم قدرت هوشمند پرداخته است.  خلاصه کلام گزارش مرکز پژوهش ها این است که  قدرت همواره به شرایط بستگی دارد و در عرصه مسائل فراملی چون تغييرات آب و هوا، مواد مخدر، تروریسم و... توزیع آن پراکنده است. اقتدار نظامی در مواجهه با تهدیدات نوپدید به منزله بخش کوچكی از راه حل، مستلزم همياری ميان دولت ها و نهادهای جهانی است. در پرتو موج اثرگذار جهانی شدن و انقلاب ارتباطات و اطلاعات و ظهور و توسعه شبكه های اطلاعاتی، الكترونيكی و رسانه ای، دوران تازه و پيچيده ای در سياست جهانی به وجود آمده که موجب شتاب تغييرات نهادی، افزایش تعاملات بين المللی، ظهور بازیگران غيردولتی، شبكه ای شدن ارتباطات و تغيير مفاهيم شده که در این ميان پدیده قدرت دستخوش دگرگونی هایی در مفهوم، ابعاد و کاربرد قرار گرفته است.

در تتیجه گیری این گزارش آمده است که در عصر حاضر قدرت از مفهوم سخت آن به مفهوم نرم و اکنون با عنوان قدرت هوشمند قابل شناسایی و ارزیابی است.  مفاهیم قدیمی قدرت از بین نرفته اند اما مفاهیم جدیدتری مورد توجه قرار گرفته و مفهوم قدرت در یک حرکت تدریجی جوهری از شيوه های خشن و هزینه بر تبدیل به شيوه های نرم، جذاب، قابل پذیرش و کم هزینه و در نهایت به شيوهای هوشمندانه همراه با به کارگيری جدیدترین ابزار و فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی شده است.

به دلایل وابستگی متقابل اقتصادی، بازیگران فراملی، ناسيوناليسم در دولتهای ضعيف، گسترش فناوری و تغيير مسائل سياسی، دولت ها در استفاده از منابع سنتی قدرت با محدودیت مواجه شده اند و این امور در آینده ادامه خواهند داشت. بنابراین برای باقی ماندن قدرت و حفظ منافع یک کشور، حرکت از قدرت سخت به سمت قدرت نرم و در نهایت به وجود آوردن ترکيبی بهينه و مؤثر از وجوه قدرت به عنوان قدرت هوشمند اساسی است. قدرت هوشمندانه قدرتی است که در محيط پرآشوب بين المللی توانایی راهبری و مدیریت دیگر منابع قدرت را در اختيار رهبران نظام سياسی قرار می دهد تا بتوانند از منافع خود دفاع کرده و به مطلوبيت های مورد نظر خود با کمترین هزینه و تنش دست پيدا کنند.

تأمین امنیت پایدار مولفه های مهمی از جمله نابربری ها، محدودیت ها و ممانعت ها اجتماعی، تغییرات جمعیتی، گسترش بی برنامه و شتابزده شهرنشینی، تغییرات آب و هوایی، اقتصاد جهانی، تهدیدات غیرنظامی و یا نامتعارف را در نظر دارد. کارشناسان این امور رویکرد پیشگیرانه را برای تأمین امنیت و ثبات پایدار توصیه می کنند.  شاخص جدید امنیت پایدار که توسط دانشگاه آکسفورد در دست بررسی و مورد پژوهش است میزان مشارکت 155 کشور جهان را به امنیت پایدار بررسی کرده، توجه به مولفه های به هم وابسته ای را که منجر به تولید ناامنی می شوند را ضروری می داند. امنیت پایدار به سه مولفه مهم حکمرانی و برابری اجتماعی، تغییرات آب و هوایی و استفاده از قدرت نظامی توجه دارد چرا که هر سه این مولفه ها در تعیین امنیت هر کشور و منطقه ای که در آن قرار دارد دخیل هستند. مولفه قدرت نظامی مولفه ای است که تنها در سیاستگذاری هایی موثر است که برای مقابل با تهدیدات امنیتی فرضی مورد استفاده قرار می گیرد. 

حکمرانی و برابری، از سوی دیگر، مهمترین مولفه در تأمین امنیت پایدار است چرا که تحقیقات نشان داده که نابرابری ها در میان طبقات اجتماعی منجر به بروز ناآرامی های مدنی می شود. ناآرامی هایی که به خشونت و ایجاد شکاف بیشتر بین مردم و حاکمیت کشیده می شود اغلب به خشونت و ناامنی بیشتر دامن می زند. وقتی مردم کشوری تصورشان از دولت و دولتمردان این باشد که آنها فاسد هستند و نمی توانند امنیت و خدمات رفاهی را به مرذم ارائه دهند و شکاف میان طبقات اجتماعات مختلف گسترش پیدا کند گروه های غیر دولتی این شکاف را پر می کنند. نمونه های این پدیده را در آمریکای جنوبی، آفریقا، جنوب شرقی آسیا و حتی در منطقه خودمان شاهد بوده ایم. عواقب آن هم نه تنها دامنگیر آن کشورها می شود بلکه به سادگی به کشورهای همجوار سرایت پیدا می کند. 

استفاده از قدرت نظامی و راه حل های نظامی-محور هم بر مبنای همین تحقیقات باعث افزایش تنش و بروز درگیری های بیشتر می شود که تولیدکننده خشونت است. استفاده از راه حل های امنیتی و نظامی در داخل کشورها ممکن است به ایجاد احساس صلح و امنیت کاذب منجر شود اما در نهایت باعث بروز خشونت و ناامنی خواهد شد. نمونه این پدیده در برخورد با بهار عربی یا برخورد با مافیای مواد مخدر در کلمبیا و مکزیک دیده ایم. در خصوص استفاده از قدرت نظامی در خارج از کشورها هم نتیجه مشابه بوده است. چند دهه است که کشورهای مختلف در حال مبارزه با تروریسم جهانی هستند و برخی دیگر کشورها هم با تروریسم در منطقه خود دست و پنجه نرم می کنند اما نتیجه آن هنوز از بین رفتن تروریسم نبوده است. در بسیار از موارد توجه بیش از حد بر قدرت سخت و توان نظامی باعث شده تا بسیاری از کشورها نسبت به مولفه ها و عوامل مهمتر تولید ناامنی از جمله فساد و فقر بی توجه باشند. 

به نظر می رسد ما باید آگاهانه‌تر به مقوله امنیت و توسعه پایدار بپردازیم. ما باید راهکارهای رسیدن به امنیت پایدار را به دور از جنجال های انتخاباتی و یا جناحی بررسی کنیم. در این راستا، توسعه اقتصادی مهمترین بخش امنیت پایدار است که البته این روند تنها با یک اقتصادی رقابتی و قدرتمند بودن بخش خصوصی واقعی امکان پذیر می شد. در این متن است که تعامل نزدیک فعالان بخش خصوصی با سیاستگذاران و دولتمردان، نه تنها پیامدهای مثبت اقتصادی، بلکه پیامدهای مثبت امنیتی برای کشور به ارمغان می آورد. این مهم مستلزم نقشه راهی است که روش‌هایی موثر تر و کم هزینه تر را برای رسیدن به امنیت پایدار درنظر داشته باشد.  

اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام