به اشتراک بگذارید
اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

همانگونه که پیشتر هم تأکید کردیم، توافق برجام امکان دسترسی گاز ایران به کل منطقه قفقاز جنوبی را زنده کرده است و این امر می تواند اهمیت راهبردی این منطقه را افزایش داده و معادلات بازار انرژی را به نفع ایران تغییر دهد.

از حدود دو سال پیش و با قوت گرفتن احتمال حل مناقشه هسته ای ایران و رفع تحریم ها، باکو مجددا برای مشارکت تهران در طرح های صادرات گاز پیشنهاد داد. محسن پاک آئین، سفیر محترم ایران در جمهوری آذربایجان نیز در آن زمان اعلام کرده بود تهران فرصت های پیوستن به این مسیر انتقال گاز طبیعی را نیز بررسی و مطالعه خواهد کرد. وی همچنین تصریح کرد: حضور دربازارهای جهانی گاز، سیاست اصلی جمهوری اسلامی ایران است و تهران پیشنهادهایی برای مشارکت در پروژه های گازی تاپ (ترانس - آدریاتیک) و خط لوله تاناپ (ترانس - آناتولین) دریافت کرده است.

مشارکت ایران در پروژه تاناپ برای آذربایجان در مسیر تکمیل سه خط لوله بزرگ که به کریدور جنوبی گاز معروفند اهمیت ویژه ای دارد. این کریدور یا راهگذر 3400 کیلومتر و هفت کشور را از مبداء دریای خزر تا مقصد اروپا در بر می گیرد. تاناپ، بزرگترین و پرهزینه ترین بخش این کریدور است.

دیدار اخیر سه رئیس جمهور ایران، آذربایجان و روسیه در باکو تحولی مثبت در روابط بین المللی تأثیرگذار بر قفقاز جنوبی را نوید می دهد.  مهمترین موضوع مورد بحث در این نشست که به ابتکار آذربایجان شکل گرفت، توسعه راه آهن است که می تواند روسیه و اروپای شرقی را به خلیج فارس متصل کند.  در همین نشست، رئیس جمهوری روسیه از پیوستن ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا حمایت کرد.

مشارکت اقتصادی ایران در مناسبات دوجانبه یا چندجانبه به کشورهای اوراسیا تابع تعاملات سیاسی مختلف و گاهی متفاوت است. برای نمونه، پروژه خط لوله تاناپ روی روابط گرجستان و ارمنستان با روسیه تأثیرخواهد گذاشت. گرجستان که کشور ترانزیت این خط لوله خواهد بود نگران سهم گاز دریافتی خود از روسیه است که از طریق این کشور به ارمنستان می رود. گرجستان بابت ترانزیت گاز روسیه به ارمنستان 10 درصد گاز مصرفی خود را می گیرد اما روسیه پیشنهاد داده که این کارمزد را به صورت نقدی پرداخت کند و در صورت مخالفت گرجستان ارسال گاز به ارمنستان از طریق این کشور را قطع خواهد کرد.

ایران از سوی دیگر تنها جایگزین روسیه برای تأمین گاز طبیعی به ارمنستان است. ایران در زمره چهار شریک بزرگ ارمنستان است و اگر خط لوله انتقال گاز میان ایران و ارمنستان که در حال حاضر حدود 1 میلیارد متر مکعب گاز از ایران به آن کشور می رساند به روز شود این ظرفیت می تواند به 2.5 میلیارد متر مکعب ارتقاء یابد که تقریبا معادل کل نیاز ارمنستان است.

البته ارمنستان نخواهد توانست یک شبه گاز خود را از ایران بخرد چون شبکه گازرسانی و نقل و انتقال گاز این کشور توسط یک شعبه محلی گازپروم روسیه اداره می شود.

از دیگر تحولات سیاسی منطقه می تواند بر معادلات اقتصادی اثرگذار باشد. از جمله می توان به رابطه ایران و ترکمنستان به عنوان رقبای صادرگننده گاز اشاره کرد. این رقابت روی تصمیم ایران برای صادرات مجدد گاز ترکمنستان به اروپا تأثیر می گذارد. همچنین راهگذر شمال- جنوب که قزاقستان را به ایران متصل می کند از ترکمنستان می گذرد. دو کشور در زمینه صادرات انرژی از جمله برق نیز به مقصد ترکیه تعاملاتی دارند.

افزون بر این، بحث رژیم حقوقی دریای خزر نیز همچنان مطرح است.  نشست اخیر پنج کشور حاشیه دریای خزر، ایران، آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان این امید را تقویت کرده که تا یک سال آینده توافقی حاصل شود اما موضع ایران و ترکمنستان هنوز بر سهم مساوی 20 درصدی است.  این تنش ها از جمله پروژه خط لوله انتقال ترانس کاسپین را به تعویق انداخته است که ترکمنستان را به آذربایجان و در نهایت به اروپا وصل می کند.

در عین حال نمی توان موضعگیری های کشورهای اوراسیا در قبال سایر تحولات بین المللی از جمله جریان های تروریستی و نوع روابط آنها با دیگر کشورهای جامعه بین المللی را نادیده گرفت.  

جهانگیر کرمی، کارشناس مسائل روسیه و اوراسیا در خصوص اهداف و دستاوردهای سفر دکتر روحانی گفت: در بیانیه پایانی نشست سه جانبه شده بر این است که آن شرایط سابق به پایان رسیده و ایران در دوره جدید و در چارچوب یک نگاه و گفتمان جدیدی به تعاملات منطقه ای می نگرد که آن دوره پسابرجام است.  وی افزود: جمهوری اسلامی ایران نسبت به مسائل قفقاز دارای یک موقعیت منحصری است. منطقه درگیر چالش‌های زیادی است. روسیه به عنوان یک کشور مجاور منطقه قفقاز، با گرجستان و آذربایجان مشکلاتی داشته است. به ویژه کشور گرجستان که در سال 2008 با روسیه بر سر اوستیای جنوبی جنگ داشته است.  کرمی افزود: کشور ترکیه نیز با ارمنستان روابط تیره ای دارد و تنها جمهوری اسلامی ایران در بین سه کشور مجاور منطقه قفقاز جنوبی، یعنی ارمنستان، گرجستان و آذربایجان روابط خوبی داشته است. همچنین ایران با هیچ یک از این کشورها مسأله حاد امنیتی و تنش انگیزی نداشته است. لذا ورود کشورهای مجاور منطقه ای مثل روسیه به تعامل با ایران در مسائل قفقاز، در واقع یک امر جدیدی است و هم اینکه می تواند برای حل و فصل مسائل منطقه ای بسیار امید بخش باشد که به هرحال این مسائل به شکل مشترکی وجود دارد. من امیدوارم هستم که این مسأله به نشست ها و تعاملاتی با حضور هر سه کشور ارمنستان،گرجستان و ترکیه گسترش پیدا کند.

حمیدرضا عزیزی، عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) نیز نظر مشابهی دارد. وی معتقد است: برای ایران، توسعه روابط با همسایگان و به ویژه پیگیری پروژه‌های کلان اقتصادی، موضوعی است که از سال گذشته و در پی حصول توافق هسته‌ای میان ایران و گروه 1+5 (برجام) مورد توجه قرار گرفته است. هرچند حصول برجام، به طور رسمی و قانونی موانع توسعه ارتباطات اقتصادی بین‌المللی ایران را از سر راه برداشته، اما کشورهای غربی هنوز به دلایل مختلف، در وارد شدن به تعاملات کامل و همه‌جانبه با ایران احتیاط می‌کنند. در چنین فضایی، تعریف برنامه‌های کلان اقتصادی با محوریت همسایگان، بهترین راهبردی است که ایران می‌تواند در پیش بگیرد و با ارزیابی مجموعه مقدورات و محذورات موجود، می‌توان گفت حوزه شمالی (آسیای مرکزی، قفقاز و روسیه) از بهترین پتانسیل برای این کار برخوردار است. افزون بر این، به هر میزان حضور و نقش‌آفرینی ایران در حوزه پیرامونی و به تبع آن، القای تصویر مثبت از کشور در این حوزه توسعه پیدا کند، زمینه برای تأمین منافع سیاسی- امنیتی ایران در منطقه نیز فراهم‌تر خواهد شد.

مقالات مرتبط

ایران و خط لوله ترانس آناتولی - تاناپ

صادرات گاز طبیعی و فرصت های جدید در منطقه

اتحادیه اقتصادی اوراسیا یا سازمان تجارت جهانی؟

اصرار ایران برای کاهش تعرفه صادرات به روسیه

 

اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

نظرسنجی

به عنوان فعال اقتصادی، از کدام گزینه برای مقابله با فشارهای بین المللی حمایت می کنید؟
  • رای: (0%)
  • رای: (0%)
  • رای: (0%)
جمع رای:
اولین رای:
آخرین رای: