به اشتراک بگذارید
اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

سیل 1398 که برای همیشه در تاریخ اقلیمی کشورمان به یاد خواهد ماند بار دیگر موضوع سد سازی و این سئوال را به میان آورده که آیا سد ها می توانند از وقوع سیل پیش گیری کنند؟  آیا ما در سد سازی و تعیین تعداد آنها اشتباه کرده ایم؟  آیا ساختار سد های ما آنگونه است که باید باشد؟ 

سد سازی بی رویه   تاجراناز جمله مزایای سد سازی تشکیل مخازن آب، تولید انرژی، آمایش سرزمین، کنترل سیلاب، پرورش ماهی، توسعه جاذبه های گردشگری، حمل و نقل آبی و تغذیه سفره های آب زیرزمینی است؛ اما سد سازی های بی رویه و بدون در نظر گرفتن شرایط جغرافیائی و اقلیمی، و بدون تدارکات کارشناسانه نه تنها باعث از میان رفتن مسیل رودخانه ها و تشکیل رسوبات می شود، بلکه زیست بوم های گیاهی و جانوری را نیز از میان می برد، منجر به رانش زمین و زلزله شده، و تبخیر آب از سطح زمین را نیز افزایش می دهد. این سناریویی است که در کشور ما رخ داده ولی سوال اینجاست که به رقم این وضعیت چرا بازنگری اصولی در روند سدسازی نشده و چرا هنوز از فعالیت مافیای سدسازی سخن به میان است؟

سد سازی بی رویه   تاجرانبه گفته یک استاد ایرانی در مرکز تحقیقات زمین در آلمان، وقتی یک سد ساخته می شود، رژیم آبی منطقه، یعنی تمام متغیرها و پارامترهائی که آب با آن سر و کار دارد تغییر می کند.  مهدی معتق می گوید وقتی آب در رودخانه به صورت طبیعی جریان داشته باشد، خود این جریان طبیعی به عمیق‌ترشدن و افزایش عرض بستر رودخانه کمک میکند، ولی با سدسازی، جلوی این جریان طبیعی گرفته شده و بعلاوه جریان کم آب در حوزه پایین‌دست باعث می‌شود رسوبات ریزدانه‌ای آن هم به سرعت ته‌نشین شده و دیگر کمکی به تعمیق بستر و عرض رودخانه نشود.  به عنوان نمونه، سدی که در سیل اخیر استان گلستان نقش عمده ای داشت سد وشمگیر بود. تصاویر ماهواره ای از این سد به خوبی نشان می دهند که عرض رودخانه در حوزه پائین دست سد وشمگیر به مراتب باریک تر از عرض آن درحوزه بالادست سد است، و به گفته مهدی معتق این سد سازی باعث شده تا رودخانه نتواند خودش را با شرایط طبیعی وفق دهد و در نتیجه در شرایط بحرانی و بارش زیاد تحمل پذیرش این مقدار آب را ندارد.

سدهای قدیمی که از ساخت آنها مدت ها می گذرد نیاز به بازرسی دقیق دارند تا مشخص شود که آیا کاهش ظرفیت مخازن آب آنها را می توان با لایروبی اصلاح نمود، یا نیاز به تعمیرات ساختاری و یا دوباره سازی دارند. توجه به رسوبات، به ویژه انباشت خاک و سنگ ریزه در کف سد ها نیاز به لایروبی را برای طول عمر و سلامت سد الزامی می کند، اما متاسفانه در برخی موارد غفلت از اقدام های لازم و به موقع منجر به خسارت های بیشتری در آینده می شود. حدود سه سال پیش، درحالی که گفته می شد حجم رسوبات مخازن بسیاری از سد های کشور به 90 درصد رسیده باشد، مدیر عامل شرکت آب منطقه ای تهران گفته بود که به دلیل هزینه بسیار بالا، امکان لایروبی سد ها وجود ندارد. به تازگی و به دنبال تبعات ناخوشایند سیل اخیر در کشور، مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی گفته است با توجه به نقش سد ها در مهار سیلاب ها، رسوب زدائی و لایروبی آنها باید جدی گرفته شود.   

ما تا کنون 172 سد ملی را در سطح کشور به بهره برداری رسانده ایم، و در حوزه سد سازی در منطقه پس از ترکیه رتبه دوم و درددنیا رتبه هفدهم را دارا هستیم؛ از این رو، نگهداشت و تعمیر سد باید یکی ازدغدغه های اساسی مسئولان باشد.  حدود سه سال پیش محققان کشور به منظور افزایش عمر مفید سد ها طرح «کلینیک سد» را در یکی از نیروگاه های کشور به عنوان پایلوت پیاده سازی کردند، اما متاسفانه پس از آن هیچ پیشرفتی در این زمینه حاصل نشد.

لایروبی سد ها   تاجرانتیرماه گذشته، حدود شش ماه پیش از وقوع سیل در استان گلستان، علی نظری، مدیر عامل آب منطقه ای آن استان، با اشاره به تمام شدن عمر سد وشمگیر اظهار داشته  بود در رابطه با این سد مطالعاتی انجام شده است و به این نتیجه رسیدیم در این سد دیگر لایروبی معنا ندارد و پر هزینه است، بنابراین تصمیم گرفتیم طرح حیات بخشی را اجرا کنیم  و دیواره سد را به اندازه دو متر از پیرامون بالا بیاوریم، ما به دنبال تامین اعتبار هستیم تا سرریز را اجرا کنیم که هزینه بالایی دارد و مذاکراتی با وزارت دفاع هم انجام شده تا با سرمایه گذاری آنها این پروژه انجام شود.  متاسفانه عدم اقدام لازم برای لایروبی و یا اجرای هر تصمیم دیگر برای نجات این سد قبل از وقوع سیل، آن هم به رغم هشدار سازمان هواشناسی، و خطای بزرگ تر دیگر مسئولان استان در زمان بارش های شدید یعنی باز نکردن دریچه های سد برای خروج آب، منجر به تشدید خسارات و تلفات سیل در استان گلستان شد. 

سال ها است که اثرات سوء زیست محیطی سد ها، به ویژه سد های مخزنی، و تبعات ناخوشایند اکو سیستمی آن ها باعث شده که کشورهای پیشرفته دنیا نه تنها از سد سازی خودداری کنند، بلکه سد های موجود خود را نیز تخریب کنند.  حتی چین به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای سازنده سد نیز پروژه های بزرگ سد سازی خود را تعطیل کرده است.  اما ما در همین سال ها هنوز به ساختن سد مشغول بوده ایم، و به عبارتی، درحالی که دنیا سد های خود را تخریب می کند، ما همچنان سد سازی می کنیم.  چرا؟ یکی از گزارش های چند سال قبل بانک جهانی در مورد سد سازی عنوان می کند که سد سازی در کشورها بر اساس رقابت منافع میان مراکز قدرت انجام می شود، نه بر اساس سیاست گذاری های مقرون به صرفه.  در چین، به ویژه تا چندی پیش سدسازی به عنوان ابزاری برای سوددهی به پیمانکاران و بوروکرات ها تحت عنوان توسعه و پیشرفت در آمده بود. 

تخریب محیط زیست   تاجراندر کشور ما نیز بسیاری از پروژه های سد سازی بدون مطالعه کافی زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی و یا امنیتی انجام شده است و دخالت نیروهای مسلح و نهادهای وابسته به آنها در این پروژه ها مانع از مشاوره کارشناسانه بخش خصوصی و کارشناسان مستقل در این پروژه ها شده است، به نحوی که متاسفانه تبعات مالی و جانی آن پس از سیل اخیر گریبانگیر هموطنانمان شد. به این رغم، هنوز برندگان اصلی در این تجربه تلخ سد سازان بودند، و در پاسخ به شهروندان آواره و بی خانمانی که می پرسند علت این همه خرابی چه بود می گویند تغییرات اقلیمی و مدیریت غلط، و در مقابل انتقادات کارشناسان از ساختن بی رویه سد ها، اصرار دارند که این کار تنها راه کنترل سیل است.  آیا می خواهیم تنها به منظور سودجوئی گروه هایی که در پوشش دولتی و شبه دولتی و نظامی عمل می کنند و بدون حرمت به جان و مال شهروندانمان همچنان به سد سازی های بی رویه ادامه دهیم؟

اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

نظرسنجی

به عنوان فعال اقتصادی، از کدام گزینه برای مقابله با فشارهای بین المللی حمایت می کنید؟
  • رای: (0%)
  • رای: (0%)
  • رای: (0%)
جمع رای:
اولین رای:
آخرین رای: