به اشتراک بگذارید
اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

نخبگان یا مغزها همان نیروهای انسانی کارآمد ومتفکر یک جامعه هستند که با علم و دانش فنی خود به عنوان اندیشمندان، پزشکان، مخترعان، نوآوران و فرهیختگان علوم و فنون دیگر نه تنها به کشور خود که به بشریت خدمت می کنند.  روند مهاجرت بی بازگشت نخبگان یا فرار مغزها در حقیقت فرارمهمترین سرمایه های انسانی است، سرمایه هائی که آسان و ارزان به دست نمی آید. در سال های اخیر کشورمان شاهد فرار سرمایه های ارزشمندی بوده است.  جوانان تحصیلکرده و با استعداد ایرانی برای دسترسی به آموزش عالی، فرصت های شغلی، و یا صرفا به خاطر فرار از محدودیت های فراگیر اجتماعی، کشور را ترک می کنند، و دولت نیز تا به حال موفقیت چندانی در حفظ این سرمایه های ارزشمند نداشته است. 

از دست دادن سرمایه های انسانی برای کشورمان مشکل تازه ای نیست.   بر اساس گزارش صندوق بین المللی پول در سال های 2004، 2006 و 2009 میلادی، ایران یکی از کشورها با بیشترین آمار فرار مغزها در دنیا بوده، و هر سال بین 150 تا 180 هزار جوان تحصیلکرده ایرانی برای دسترسی به زندگی بهتر کشور را ترک می کنند.  در آذرماه سال 96، دکتر رشید حیدری مقدم، قائم مقام دانشگاه علوم پزشکی همدان در هجدهمین جشنواره پژوهش و فناوری این دانشگاه و د رجمع اساتید و پژوهشگران، پدیده فرار مغزها از کشور را فاجعه بار دانست و گفت خروج 180 هزار نفر از دانش‌آموختگان کشور در سال  1394 و مهاجرت به دیگر کشورها فاجعه‌ای برای کشور است. 

فرارمغزها تاجرانبیشترین میزان این مهاجرت ها در زمان ریاست جمهوری احمدی نژاد رخ داد که محدودیت های شدید اجتماعی به همراه بیکاری، امید به آینده را برای همه، به ویژه جوانان به یاس تبدیل کرده بود، و انتخاب مجادله برانگیز وی به دور دوم ریاست جمهوری در سال 1388 نیز به موج مهاجرت برای فراراز سرکوب های سیاسی منجر شد. 

عده ای در کشور بر این باورند که فرار مغز ها توطئه دشمن است.  اخیرا یک دکترای مدیریت استراتژیک و تصمیم‌گیری گفت: فرار مغزهای جوان بخش عمده‌ای از سیاست‌های دشمنان است که با این کار می‌خواهند خلأ مدیریتی را در کشور ایجاد کنند.  برای این عده تصور توطئه دشمن آسان تر از نگریستن به مشکلات کشور و تلاش برای حل آن ها است.  در مقابل، گروه های دیگری نیز هستد که به خوبی می دانند این مشکل نتیجه نقصان های داخلی است. 

یکی از علل ترک کشور توسط نخبگان، سیستم آموزشی موجود است.  به گفته آرش کامران، یکی از اعضای هیئت علمی مهندسی شیمی دانشگاه علم و فناوری مازندران، نظام آموزشی ایران بسیار سفت و غیرقابل انعطاف است و قدرت مانور برای اساتید و دانشجویان وجود ندارد و این موضوع به دانشجویان آسیب می زند.  کامران در مورد فرارمغزها و دانشجویان نخبه ایران  به کشورهای خارجی گفت: در بسیاری از کشورها محیط آکادمیک و شرایط اولیه زندگی مناسب مانند خانه، خودرو، کار و تجهیزات مناسب، مواد آزمایشگاهی و تست های لازم برای انجام پروژه های پژوهشی و تحقیقاتی برای دانشجویان نخبه فراهم می شود اما در ایران روند اجرای پروژه های پژوهشی دانشگاهی بسیار طولانی و ناکارآمد است و پروژه های محدودی را می توانیم تعریف کنیم و واقعا شرایط کار پژوهشی مساعد نیست به همین دلیل در ایران باید حمایت بسیاری صورت گیرد تا برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری انگیزه ایجاد شود که در ایران بمانند و به کشور خود خدمت کنند.

بنیاد ملی نخبگان  تاجراند رخرداد ماه 1384 دولت برای شناسائی و حمایت از نخبگان کشور و تشویق آنها به ماندن در ایران بنیاد ملی نخبگان را تاسیس کرد.  هدف از تاسیس این بنیاد برنامه ریزی و سیاستگذاری برای هدایت، حمایت مادی و معنوی نخبگان، جذب، حفظ و به کارگیری و پشتیبانی از آنان در راستای ارتقاء تولید علم، فناوری و توسعه علمی و متوازن کشور، و احراز جایگاه برتر علمی، فناوری و اقتصادی در منطقه می باشد.  به گفته معاون توسعه و مدیریت بنیاد نخبگان، ایجاد تعادل در عرضه و تقاضای نخبگان یکی از اهداف این بنیاد می باشد.  وی اخیرا اظهار داشت که بنیاد نخبگان با مدرک و مستندات، خلاف فرار مغز ها را ثابت کرد و یکی از ماموریت های این بنیاد مهاجرت معکوس بود. 

به منظور حمایت و جذب نخبگان کشور و برای تامین مسکن آنها و ترغیب به ماندن در کشور که یکی از اهداف دولت آقای روحانی نیز می باشد، سال گذشته بانک مرکزی تصمیم به افزایش تسهیلات مسکن برای نخبگان از 10 به 160 میلیون تومان گرفت، که اعطای این تسهیلات با معرفی بنیاد ملی نخبگان به بانک های عامل انجام پذیر خواهد بود.

بیشترین میزان  فرار مغزها در میان تحصیلکردگان رشته های ریاضی، فیزیک و مهندسی است.  به طور کلی، اما نبود امکانات، ناهمخوانی تخصص با نیاز های جامعه، تورم، گرانی، مشکلات معیشتی، تبعیض ها، نابرابری های قانونی، عدم احترام به مدرک، تخصص و مهارت های انسانی، نبود ارزش برای خلاقیت و نوآوری، و دلائل بسیار سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دیگر منجر به مهاجرت نخبگان کشور و از دست دادن سرمایه های ارزشمند می شود. 

البته باید در نظر داشت که تحصیل در خارج از کشور امری است طبیعی، اما آنچه مهم است بازگشت به کشور پس از خاتمه تحصیل و امید به فرصت های موجود ویافتن مشاغل مناسبی است که به واسطه آن بتوان به جامعه خدمت نمود و شاهد رشد و تعالی کشوربود.   برای تحقق این مهم، باید توجه داشت که ایجاد اصلاحات عمده در اقتصاد یکی از راه های مبارزه با فرار مغز ها و تسهیل در بازگشت نخبگان به کشور است.  اگر چشم انداز توسعه اقتصادی مثبت باشد، قوانین دست و پاگیر از سر راه برداشته شوند، محیط کسب و کاربهبود یابد، سیستم بانکی و مالیاتی در مسیری سازنده به کارگرفته شوند، فساد از میان برود، و رقابت پذیری و شفافیت در فضای اقتصادی کشو نفوذ کنند، آن زمان می توان اطمینان حاصل نمود که مغزهای فراری به کشور باز خواهند گشت.  به گفته مسعود خوانساری که فرار مغز ها را یکی از چالش های عمده کشور می داند، عمده مهاجران  خارج از کشور افراد خبره و تحصیلکردگانی هستند که خروجشان برای کشور مناسب نیست.    

اکو سیستم   تاجراناز طرف دیگر، در اقتصاد های نفتی کارآئی نخبگان کمرنگ می شود.  به گفته سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری ریاست جمهوری و رئِیس بنیاد نخبگان، نمی‌توانیم از یک اقتصاد نفتی انتظار داشته باشیم که وقتی بحث انتخاب بین نیروی انسانی و یک بشکه نفت می‌شود؛ بشکه نفت را انتخاب نکند.  ستاری نیز بر این باور است که رفتن دانشجویان به خارج از کشوربرای ادامه تحصیل بد نیست، زیرا بدون اعزام دانشجو به خارج از کشور نمی توان انتظار پیشرفت داشت، نمی توان انتظار توسعه علمی و فناوری و اقتصادی داشت.  در مورد اهمیت بازگرداندن این نخبگان به کشور، ستاری می گوید  باید رویکردمان را تغییر دهیم، باید سیستم‌ها را تغییر داد. چالش اصلی تغییر اکوسیستم کشور است. اگر اکوسیستم نفتی کشور به نیروی انسانی تغییر نکند شاهد رشد نخواهیم بود. 

با اینکه یکی از برنامه های اصلی آقای روحانی از ابتدای انتخاب به ریاست جمهوری، توقف خروج نخبگان کشور و تلاش برای بازگشت محققان ایرانی بوده است، به گفته دکتر ملکی، قائم مقام پژوهشکده سیاست گذاری علم و فناوری و صنعت دانشگاه شریف، هنوز تدوین سیاست های لازم برای بازگشت نخبگان به کشوردر دستور کار دستگاه های سیاست گذاری قرار نگرفته است، اما بررسی هائی در جریان است.  دکتر ملکی که در نشست تخصصی آسیب شناسی مهاجرت و بازگشت ایرانیان مستعد و تحصیل کرده سخن می گفت، ابراز امیدواری کرد که چنین نشستی با بررسی های کارشناسانه و یافتن راه حل های کارا بتواند نقطه آغازی برای گسترش اقدامات درفرایند بازگشت نخبگان به کشور باشد. 

نباید از نظر دور داشت که مباحثات اخیر در مورد تابعیت های مضاعف و نگاه امنیتی به ایرانیانی که اقامت کشورهای دیگر و یا تابعیت مضاعف دارند کمکی به ایجاد فضای امن و آرام برای ماندن نخبگان و یا بازگشت آنان به کشور نمی کند. برخوردهای غیر ضروری و خارج از عرف با فعالان محیط زیست نیز نه تنها به پمپاژ یأس در جامعه دامن میزند بلکه افق جذب سرمایه گذاری خارجی که موتور محرکه ایجاد اشتغال است را تاریک تر می کند. این رویکردها در زمانی که سرنوشت برجام نیز چندان روشن نیست عاقلانه به نظر نمی رسد.  در این میان عملکرد قوه قضائیه و برخی از نهادهای امنیتی خارج از دولت بیش از پیش زیر سوال می رود. امیدواری کارشناسان تاجران این است که سیاست تعادل و تعامل و عقلگرایی در پرتو اعتماد و احترام به ملت و حقوق آنها تداوم یابد. یادمان نرود که آزادی و امنیت دوبال موفقیت هستند و نمی توان یکی را برای دیگری قربانی کرد.

اشتراک در Facebookاشتراک در Google Plusاشتراک در Twitterاشتراک در تلگرام

نظرسنجی

آیا از پیوستن ایران به کارگروه مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم حمایت می کنید؟
  • رای: (0%)
  • رای: (0%)
جمع رای:
اولین رای:
آخرین رای:
جامعه مدنی و بخش خصوصی در منطقه به غیبت جبری و تاریخی خود پایان دهند
شبکه مطالعات سیاستگذاری عمومی
داشته های اقتصاد ایران
بولتن مرکز تحقیقات و بررسی‌های اقتصادی اتاق ایران
شورای گفت وگوی دولت و بخش خصوصی
دنیای اقتصاد